•  

Luisteren naar verhalen voor een samenleving in beweging

Home Blog Het verhaal van de Torteltuin

Het verhaal van de Torteltuin


Een gemeente gaat de Reis van de Held aan

Het optekenen van het verhaal van de Torteltuin was het eerste resultaat van vijf experimenten over het veranderende samenspel tussen gemeente en samenleving die Waterschrijver in opdracht van de provincie Overijssel heeft uitgevoerd. De gemeente Zwolle was aan het pionieren met tijdelijk anders gebruiken (TAG) van braakliggende stukjes grond. Inwoners hebben hun tuin zonder toestemming aangelegd en er brak een verhitte discussie los in het stadskantoor. Het aanleggen van vier moestuinbakken, een hut van wilgentenen en twee klimbomen kon deze emoties niet verklaren.  

Joseph Campbell voor de overheid
Daarvoor heb ik gebruik gemaakt van het narratieve raamwerk dat het werk van Joseph Campbell biedt. Hij heeft talloze mythen en sprookjes over de hele wereld bestudeerd en daarin terugkerende thema’s gevonden, die de Reis van de Held vormen. Het hoogtepunt van de reis bestaat uit het moment dat de held een nieuwe wereld is betreden, obstakels heeft overwonnen en haar successen viert. Maar dan breekt er een crisis uit. De nieuwe vaardigheden van de held blijken niet afdoende te zijn. Ze kan enkel aanvaarden dat ze uiteindelijk de gang van zaken niet onder controle heeft en moet zich overgeven aan de stroom van het leven. Daar leert ze waar het werkelijk om gaat. 

De gemeente Zwolle is met het pionieren rond tijdelijk anders gebruiken (TAG) de Reis van de Held aangegaan. Op het hoogtepunt breekt er crisis uit. Inwoners richten een tuin in zonder op toestemming van de gemeente te wachten. Deze actie raakte de gemeente in het hart van haar cultuur en vanzelfsprekendheid. Het enige wat de gemeente kan doen is aanvaarden dat ze ontwikkelingen in de samenleving niet onder controle heeft. Dit is het verhaal over een gemeente op reis als een held, die haar vanzelfsprekende regierol los moest laten.

Hoe het verhaal van de Torteltuin begon
De gemeente Zwolle is al jaren bezig met de ondersteuning van initiatieven van inwoners. In de jaren 80 begonnen ze met nutstuinen in parken waar mensen zelf groente verbouwen. Nu werkt de gemeente met het programma Samen maken we de stad en een ideeënmakelaar die initiatieven uit de samenleving ondersteunt.

Naast de Meanderhof, een project voor mens en milieuvriendelijk wonen, ligt een stukje grond braak. Door de crisis is de woningbouwontwikkeling stop gezet. Er zit puin in de grond, er ligt zwerfafval en mensen dumpen er de slakken uit hun tuin. Het veldje heet in de volksmond dan ook het Slakkenveld. In een strenge winter bevriest het water dat door het puin op het veld bleef staan. Kinderen schaatsen op het spontane ijsbaan en de buurt heeft het gezellig. De bewoners van de Meanderhof verzinnen ter plekke om van het Slakkenveld een speelplek te maken.

Ze gaan naar de ideeënmakelaar van de gemeente Zwolle die enthousiast op het plan reageert. Er is net een regeling Tijdelijk Anders Grondgebruik van kracht waar dit prima bij past. TAG is een open plan proces, een experiment zodat inwoners braakliggende grond anders kunnen gebruiken dan voor de bestemming die de grond heeft. De gemeente wil graag initiatieven ondersteunen, maar weet niet precies wat hiervoor nodig is. Ze gaat dus pionieren om al doende te leren wat wel en wat niet werkt. Wel heeft de gemeenteraad besloten dat dit kostenneutraal moet gebeuren. Dit is exploratief werken. De ideeënmakelaar gaat enthousiast met het plan naar de afdelingen vastgoed en projectontwikkeling.

Van regels naar afstemmen
Maar dan blijkt dat op het stukje grond een claim ligt van een ontwikkelaar. De gemeente zegt dat dit stukje grond niet tijdelijk gebruikt kan worden. Juridisch past het niet in de regeling tijdelijk anders gebruiken (TAG). Het plan ligt stil. Er komt een nieuwe medewerker bij projectontwikkeling die het ook echt een leuk plan vindt en slimme manieren zoekt om het mogelijk te maken. Ze belt met de projectontwikkelaar om te vragen welke plannen ze hebben voor woningbouw. Voorlopig geen. Wat ze er van zouden vinden als de buurt een tijdelijke speelplek in zou richten? Helemaal goed! Het plan kan nu verder uitgewerkt worden.

Van geld naar waarde
De gemeente vraagt de inwoners om huur te betalen voor het gebruiken van de grond. De gemeente maakt kosten voor de grond en wil met de opbrengsten van TAG de rentelasten dekken. Bovendien moeten ambtenaren bij de afdelingen Vastgoed en Projectontwikkeling hun uren verdienen uit de inkomsten van projecten. Dat kan misschien wel bij grote woningbouwontwikkelingen maar niet via de ontwikkeling van stadslandbouw of speelplekken. Toch was het de opdracht van de gemeenteraad dat TAG kostenneutraal zou zijn.

Inwoners zijn onthutst. Ze doen al het werk vrijwillig, kopen zelf speeltoestellen in, maken van een vervuild en onveilig stukje grond iets moois en zouden de gemeente hier dan ook nog voor moeten betalen.

De ambtenaar bij projectontwikkeling regelt vervolgens dat ze haar inzet voor de nieuwe speelplek op haar uren voor de woningbouwontwikkeling in die wijk kan schrijven. Samen met de ideeënmakelaar gaan ze naar de wethouder en maken een raadsvoorstel dat speelplekken binnen TAG geen huur voor de grond hoeven te betalen. De inwoners kunnen weer verder met hun plan.

Een dienstbare overheid: beginnen zonder toestemming 
De inwoners hebben ondertussen via een fonds geld voor klimbomen gekregen en prikken de dag van NL Doet om met de buurt het veld in te richten. De afdeling Vastgoed van de gemeente wil het tijdelijk gebruik goed regelen met afspraken op papier, onder meer dat mensen geen bomen mogen planten en zelf aansprakelijk zijn als kinderen van een speelobject vallen.

De inwoners schrikken als ze het concept contract van 28 paginas krijgen. Ze lezen dat ze de grond bouwrijp op moeten leveren, terwijl er puin in de grond zit waar zij niet verantwoordelijk voor zijn. Dit contract weigeren ze te tekenen en de inwoners reageren met aanpassingen op het contract. De gemeente laat hierop niks van zich weten. De inwoners mailen dat ze over twee weken gaan beginnen, en horen niks. Het is een mooie lente dag als de hele buurt het Slakkenveld omtovert tot de Torteltuin. Ze maken moestuinbakken en een hut van wilgentenen. Op het moment dat de klimboom er ligt, zitten er al 10 kinderen bovenop.

De gemeente merkt op dat de Torteltuin is ingericht en is hier niet blij mee. De inwoners zijn begonnen zonder toestemming. Bovendien is de Torteltuin niet enkel een natuurspeelplek geworden, zoals afgesproken, maar ook een moestuin. De volgende dag schrikken de inwoners als ze horen dat er mogelijk ontruiming dreigt. Binnen het gemeentehuis is het crisis, medewerkers zijn boos en voeren felle discussies. Dan stelt iemand de gewetensvraag: Waar gaat het nu om? Willen we echt de politie erop af sturen?. De interne dialoog over handhaving of het gesprek aangaan helpt. De ideeënmakelaar belt met de inwoners. In overleg maken ze een aangepast contract dat lichter is en waarin de inwoners wel een kleine bijdrage betalen aan de gemeente voor de moestuinen.

Initiatiefrijk Zwolle
De Torteltuin is prachtig geworden. Aardbeien en andijvie zijn rijkelijk geoogst. Tussen het riet en wilgenhut spelen de kinderen verstoppertje. Een vrouw, die als vluchteling in Nederland is gekomen, leert de taal boven de moestuinbakken en is nu onderdeel van de buurt. De inwoners maken alweer de volgende plannen en willen energie-producerende huizen bij de Torteltuin realiseren. Een nieuw verhaal dient zich aan.  

De gemeente heeft hiervan geleerd. De ondersteuning van andere initiatieven gaat sneller. De uitkomsten verankert de gemeente in het nieuwe programma ‘Initiatiefrijk Zwolle’. Zwolle is tijdens de ontknoping van de Torteltuin met een waarderende en lerende dialoog bezig, gebaseerd op Appreciative Inquiry. Het doel hiervan is om te leren van inspirerende ervaringen hoe de gemeente Zwolle een bijdrage kan leveren aan de stad Zwolle. Via deze dialoog zijn de verhalen over de Torteltuin opgetekend.

De gemeente Zwolle toont zich als een lerende organisatie, die exploratief werkt en aandacht geeft aan de ervaringen die groei ondersteunen. Ze durft experimenten aan te gaan, onderweg te struikelen, weer op te staan en te groeien in de nieuwe verhoudingen van overheid en samenleving. Dat levert de mooiste verhalen, nieuwe verbindingen en hoopvolle leerervaringen op.

Hier kun je de film zien die over het verhaal van de Torteltuin is gemaakt >>.

Gepubliceerd op 24 april 2015 om 11:20