•  

Luisteren naar verhalen voor een samenleving in beweging

Home Blog Luisteren als eerste levensbehoefte

Luisteren als eerste levensbehoefte


Hannah Arendt en storytelling

Gezien worden is misschien wel het diepste verlangen van mensen. Luisteren naar iemands verhaal is een prachtige manier om die erkenning te geven. Hans Achterhuis was in het Filosofisch Café Zwolle met een lezing over Hannah Arendt. Zij is één van mijn favoriete filosofen die ook nog eens verhalen vertellen verrassend centraal zet in het menselijke bestaan. Ik heb de avond ademloos geluisterd en mijn liefde voor Arendt werd weer helemaal wakker. Voor haar is luisteren een politieke kwaliteit en een eerste levensbehoefte.

Twintig jaar geleden ben ik mijn werkende leven begonnen als AIO met een promotieonderzoek bij Hans Achterhuis. Hij was een aimabele en erudiete man, die terecht de eerste Denker des Vaderlands werd. We deelden een grote liefde voor Hannah Arendt, die we dan ook geregeld gebruikten en bespraken. Het belangrijkste uit haar werk vonden we haar driedeling in menselijke activiteiten: arbeid, werk en handelen. Ik zal dat uitleggen.

Een pleidooi voor moestuinen en klimaatdoelstellingen
In onze wereld ligt de nadruk op het werken en zijn mensen vooral een homo faber, een werkende mens. Werken is mooi en noodzakelijk. De dominantie van het marktdenken geeft echter een eendimensionale vorm voor het leven. Lees hier bijvoorbeeld een artikel van de Correspondent over de vraag hoe we meer tijd, energie en geld kunnen vrijmaken voor wat we echt van waarde vinden en kunnen afrekenen met het rendementsdenken van de afgelopen 30 jaar. Bovendien vormt de uitbreiding van het domein van het werken menselijke relaties en activiteiten om tot marktrelaties. Interacties tussen mensen worden steeds meer transacties. 

Met Hannah Arendt werd het filosofisch café een pleidooi voor meer waardering voor de andere twee dimensies: arbeid en handelen. De activiteiten die nodig zijn om het leven gaande te houden noemt Arendt arbeid. Met raapstelen zaaien, patiënten schone lakens geven, kinderen op bad stoppen en erwtensoep koken, blijven we verbonden met de ritmes van de natuur en ons lijfelijk bestaan. We mogen onze arbeid meer waarderen als noodzakelijk en rijk onderdeel van het leven.

Handelen vindt plaats in het netwerk van menselijke relaties als we iets in de wereld zetten zonder nut of noodzaak. De uitkomst van de klimaattop in Parijs is een voorbeeld hoe mensen gezamenlijk een inhoudelijk doel hebben geformuleerd. Handelen gaat voorbij aan pragmatische oplossingen voor technische problemen, zoals de homo faber uit het domein van het werken zou willen doen. De uitkomst was onzeker en de uitvoering is dat nog steeds. Een diversiteit aan stemmen van politici, NGO’s, actievoerders en journalisten hebben samen een gedragen besluit kunnen nemen. Met elkaar hebben ze de publieke ruimte geopend. Politiek gaat bij Arendt dus veel verder dan verkiezingen of politieke partijen. Ook onze ontmoeting bij het filosofisch café is bij Arendt een politieke handeling. Deze politieke handelingen zijn net zo noodzakelijk voor een goed leven als arbeid en werk.

De vijfde poging gaat ook al niet lukken
In de lezing bij het filosofisch café vertelde Hans uitgebreid over zijn eigen kennismaking met Arendt in 1965. Ze was op dat moment nog onbekend in Nederland. Zijn collega’s hadden weerzin voor Arendt omdat ze niet in een politiek hokje te plaatsen was, maar Hans was gegrepen door haar eigenzinnige kijk op de wereld. Hij had het toen niet voor mogelijk gehouden dat er ooit een film over haar gemaakt zou worden. Vier keer is hij aan een boek over Arendt begonnen. Steeds kwam het er niet van. Afgelopen zomer besloot hij opnieuw aan dat boek te beginnen en wilde alleen lezingen geven als ze over Arendt zouden gaan. Daarom stond hij in Zwolle. Nu moest hij ons bekennen dat ook deze vijfde poging niet zou gaan lukken. De urgentie om een boek over religie en geweld te schrijven is groter. 

Hans is nog steeds dezelfde aimabele man als 20 jaar geleden. Mijn promotie heb ik niet afgemaakt omdat ik het zitvlees mistte om jarenlang enkel met een proefschrift bezig te zijn. Ik vertelde hem dat ik nu met verhalen werk. Hans gaf onmiddellijk een passend citaat van Arendt over storytelling: “Het lijden is dragelijk als het onderdeel is van een verhaal.” De avond voor de lezing had hij met vrienden gesproken over het belang van het vertellen van levensverhalen. Zoals vanouds wist hij eigen ervaringen te verbinden met het onderwerp van de avond.

Terwijl ik naar zijn lezing zat te luisteren, realiseerde ik me hoe belangrijk het vertellen van verhalen in zijn werk is. Als filosoof legde hij Arendt al schakelend tussen verschillende boeken, concepten en denkers uit. De anekdotes uit zijn eigen leven kleurden het geheel. Hij is een filosofische verhalenverteller. Verhalen vertellen over je eigen voorkeuren, activiteiten en keuzes is in het gedachtegoed van Arendt handelen.

Verhalen vertellen is een daad van vrijheid
Verhalen vertellen is bij Arendt namelijk een politieke daad waarmee we vrijheid creëren. Het handelen en spreken in politieke ruimte is onzeker, onvoorspelbaar en onomkeerbaar. Terwijl arbeid zich steeds herhaalt en werk met blauwdrukken, projectplannen en routekaarten te plannen is, is handelen altijd nieuw en onzeker. Dat maakt het tegelijkertijd angstaanjagend en prachtig. De klimaatdoelstellingen van Parijs zijn hier een voorbeeld van. Ze openen nieuwe mogelijkheden maar geven geen garanties. We hebben op het eerste gezicht liever de controle van de homo faber en de werkende mens. Maar de vrijheid van mensen laat zich niet temmen. Steeds opnieuw zoeken we naar mogelijkheden om de wereld mooier te maken en onszelf te overstijgen. En daar kunnen we elkaar dan weer verhalen over vertellen.

Verhalen vertellen is bij Arendt niet een vorm van amusement of een slimme retorische truc. In een verhaal laten mensen zien wie ze zijn. Het eigene van mensen toont zich in de manier hoe ze hun vrijheid oppakken, dromen in de wereld zetten en met het onvermijdelijke leed en tegenslagen omgaan. Hans wilde een mooi boek over Arendt schrijven, maar het lukt hem niet. Zijn persoonlijke verhaal hierover maakt het onvermogen draaglijk en biedt tegelijkertijd perspectief op iets anders. Hij maakt nu namelijk een ander boek. Het leven is open en verhalen bieden een taal om daar recht aan te doen. Verhalen vertellen plaatst Arendt in het domein van het handelen, het politieke domein waarin mensen met elkaar in vrijheid het leven steeds opnieuw vorm geven.

Luisteren als politieke kwaliteit
Niet alleen het vertellen van maar ook het luisteren naar verhalen is een politieke handeling. Het is doodeng om jezelf bloot te geven in de publieke ruimte met eigen woorden en daden. Maar het is de enige manier om gezien te worden. Luisteren naar iemands verhaal is dan ook een politieke daad met erkenning van een uniek mens. De afgelopen jaren heb ik bijvoorbeeld naar daklozen, pleegouders, actieve bewoners, eenzame mensen en professionals geluisterd. Iedere keer dat ik naar de verhalen van mensen luister, ben ik weer verrast hoe belangrijk het is en hoe tevreden mensen zijn als hun verhaal gehoord is. Deze avond met Hannah Arendt maakt het voor mij scherper waar dat in zit. 

Luisteren geeft erkenning aan het eigene van die persoon. Via verhalen bewonderen we de mensen die hun vrijheid hebben geleefd. Ze nodigen uit om zelf ook deze vrijheid te pakken en vorm te geven. De deelnemers aan het filosofische café hebben naar Hans Achterhuis geluisterd. Hij heeft naar onze verhalen en vragen geluisterd. Het gaf een wederzijdse erkenning dat we van waarde zijn en dat onze eigen bijdrage aan het publieke domein van belang is. Dat kun je niet in je eentje voor elkaar krijgen, daar hebben we elkaar voor nodig. We waren een gemeenschap van unieke mensen.

Weefsel van de samenleving
Tijdens de avond vroeg ik me af of ik misschien toch beter had kunnen promoveren op een mooi filosofisch boek. Hannah Arendt is een fantastische filosoof om een paar jaar mee bezig te zijn. Op de fiets naar huis realiseerde ik me echter hoe dankbaar ik ben dat ik in staat ben om simpelweg te luisteren. Als er iets is waar mensen momenteel behoefte aan hebben, is het gehoord te worden. Luisteren geeft erkenning aan een volstrekt uniek mens. Het vertellen van en luisteren naar verhalen is het weefsel dat een gemeenschap maakt. Van Hannah Arendt heb ik geleerd dat luisteren een diepe menselijke en politieke handeling is. Ik hoef geen boek over haar te schrijven. Ik wil haar wijsheid leven.

Gepubliceerd op 25 januari 2016 om 10:46